<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Cornelius Jansenius, Augustinus, t. I : De hæresi Pelagiana, liber I, section 44</title>
        <author>Cornelius Jansenius (1585-1638)</author>
        <respStmt xml:id="t1.l01.s44.tg">
          <resp>direction scientifique, révision de la traduction</resp>
          <name>Tony Gheeraert</name>
        </respStmt>
        <respStmt xml:id="t1.l01.s44.claude">
          <resp>transcription, première traduction et annotation</resp>
          <name>Claude (Anthropic)</name>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <p>Document de travail non publié, 31 octobre 2026. Fichier aug-t1-l01-s44 : livre I, de « Iulianus ergò nactus librum » (p. 25 A, col. b) à « … euomi videretur » (p. 25 C, col. b).</p>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>Cornelii Jansenii episcopi Iprensis Augustinus, seu doctrina sancti Augustini de humanæ naturæ sanitate, ægritudine, medicina adversus Pelagianos et Massilienses</title>,
          <pubPlace>Parisiis</pubPlace>, <publisher>sumptibus Michaelis Soly et Matthæi Guillemot</publisher>, <date when="1641">1641</date>, t. I.
          Exemplaire numérisé par Google Books (visionneuse : <ref target="https://www.google.fr/books/edition/Augustinus/5QNJAAAAcAAJ?hl=fr&amp;gbpv=1&amp;kptab=overview">https://www.google.fr/books/edition/Augustinus/5QNJAAAAcAAJ?hl=fr&amp;gbpv=1&amp;kptab=overview</ref> ; fichier <ref>augustinus_vol1.pdf</ref>, 1296 vues ; p. 1 du texte = vue 36 ; décalage vue/page = 35).
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <editorialDecl>
        <p>Transcription semi-diplomatique : graphies conservées (u/v, i/j, æ, accents graves et circonflexes, esperluette) ; s long normalisé en s ; ligatures typographiques (ct, st) résolues ; coupures de mots en fin de ligne non signalées.</p>
        <p>Les italiques de l'imprimé, qui signalent les citations, sont encodés par &lt;quote&gt;. Les lettres A, B, C… imprimées entre les colonnes sont encodées par &lt;milestone unit="section"/&gt;. Les manchettes sont encodées par &lt;note place="margin-left|margin-right"&gt; au point d'ancrage, avec leur appel (a, b, c…) quand il existe.</p>
        <p>Le texte latin et la traduction française sont alignés phrase par phrase : chaque &lt;s&gt; français pointe par @corresp vers son &lt;s&gt; latin. Les notes du traducteur sont typées "trad" ; les identifications de sources, "source".</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="la">latin</language>
        <language ident="grc">grec ancien</language>
        <language ident="fr">français</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <!-- ===================== TEXTE LATIN ===================== -->
      <div type="edition" xml:lang="la" xml:id="t1.l01.s44.la">
        <pb n="25" facs="pdf#60"/><cb n="b"/><!-- le fragment commence en cours de page -->
        <div type="liber" n="1" xml:id="t1.l01.s44.la.l1">
          <p xml:id="t1.l01.s44.la.l1.p1">
            <s xml:id="t1.l01.s44.la.s1">Iulianus ergò nactus librum illum Augustini, quæ in eo infirmiora existimauit, quatuor grandiorum voluminum strepitu, quasi quadrigarum impetu prosternere &amp; conculcare molitus est.</s>
            <s xml:id="t1.l01.s44.la.s2">Sed vix quarta parte libri arrosa, eos saltus in prætereundis Augustini disputationibus fecit, quasi omninò desperasset vtriusque operis quenquam esse posse lectorem, qui ista deprehenderet, vt <note place="margin-right" n="m">Lib. <unclear>1</unclear>. contra Iul. cap. 1.</note>August. ei subinde exprobrauit.</s>
            <s xml:id="t1.l01.s44.la.s3">Ingressus est autem palestram illam, vt <note place="margin-right" n="n">Lib. 2. c. 10.</note>ipsemet <milestone unit="section" n="B"/>confitetur, tanquam qui destitutam à Pelagianis veritatem tueretur contra præcipuum Catholicæ Religionis propugnatorem.</s>
            <s xml:id="t1.l01.s44.la.s4">Nempe iuuenis animosissimus, &amp; nouæ doctrinæ vento inflatus, magis de certamine nominari desiderabat <choice><abbr>quã</abbr><expan>quam</expan></choice> formidabat in certamine superari, famam de prælio præferens infamiæ de amissa victoria.</s>
            <s xml:id="t1.l01.s44.la.s5">Hinc vana <choice><abbr>insanaq;</abbr><expan>insanaque</expan></choice> cordis sublatione sibi blandiendo fingebat, <choice><abbr>lauteq;</abbr><expan>lauteque</expan></choice> sibi gratulabatur, se esse Dauid, <choice><abbr>Augustinũ</abbr><expan>Augustinum</expan></choice> Goliath, qui ad Monomachiam egressus se vno summam prælij optasset intelligi : <note place="margin-right">Lib. 6. contra Iul. cap. 18.</note><quote>Oblato</quote>, inquit, <quote>placuit componi fœdere bellum, vt pugnas omnium contentio nostra dirimeret.</quote></s>
            <s xml:id="t1.l01.s44.la.s6">Cui August. modestissimè : <quote>Quis tibi promisit meum singulare certamen ? Vbi, quando, quomodo, quibus præsentibus, quibus ar<milestone unit="section" n="C"/>bitris ? Absit vt mihi apud Catholicos arrogem, quod tibi apud Pelagianos arrogare non pudet. Vnus sum è multis, qui profanas vestras nouitates, vt possumus, refutamus.</quote></s>
            <s xml:id="t1.l01.s44.la.s7">Tantâ verò arrogantiâ Augustinum inuasit, tot contumeliis &amp; conuitiis, tum ipsis quatuor libris, tum aliis octo, quos postea <choice><abbr>cõscripsit</abbr><expan>conscripsit</expan></choice>, <choice><abbr>Augustinũ</abbr><expan>Augustinum</expan></choice> lacerauit, vt omnium Pelagianorum rabies per os vnius Iuliani euomi videretur.</s>
          </p>
        </div>
      </div>

      <!-- ===================== TRADUCTION FRANÇAISE ===================== -->
      <div type="translation" xml:lang="fr" xml:id="t1.l01.s44.fr" resp="#t1.l01.s44.claude">
        <div type="liber" n="1" corresp="#t1.l01.s44.la.l1">
          <p corresp="#t1.l01.s44.la.l1.p1">
            <s corresp="#t1.l01.s44.la.s1">Julien, donc, s'étant procuré ce livre d'Augustin, entreprit d'abattre et de fouler aux pieds ce qu'il y jugeait plus faible, à grand fracas de quatre volumineux livres, comme à l'assaut d'un quadrige.<note type="source">Julien, <title>Ad Turbantium</title>, en quatre livres (419), perdu sauf les extraits cités par Augustin.</note><note type="trad">Jeu de mots latin : les quatre livres (<foreign xml:lang="la">quatuor … voluminum</foreign>) comparés à un attelage de quatre chevaux (<foreign xml:lang="la">quadrigarum</foreign>).</note></s>
            <s corresp="#t1.l01.s44.la.s2">Mais, à peine avait-il rongé le quart du livre, qu'il fit de tels sauts en passant les raisonnements d'Augustin qu'il semblait désespérer tout à fait qu'aucun lecteur des deux ouvrages pût jamais s'en apercevoir, comme Augustin le lui reprocha à plusieurs reprises.<note type="source">Augustin, <title>Contra Julianum</title>, I, 1 (le chiffre du livre est peu lisible dans la manchette).</note></s>
            <s corresp="#t1.l01.s44.la.s3">Il entra dans cette arène, comme il l'avoue lui-même, en homme qui défendait la vérité abandonnée par les pélagiens contre le principal champion de la religion catholique.<note type="source">Augustin, <title>Contra Julianum</title>, II, 10, 36 (?).</note><note type="trad"><foreign xml:lang="la">destitutam à Pelagianis</foreign> : « abandonnée par les pélagiens », c'est-à-dire laissée sans défenseur depuis leur condamnation ; Julien se pose en dernier tenant de la cause.</note></s>
            <s corresp="#t1.l01.s44.la.s4">C'est qu'en jeune homme plein de fougue, gonflé du vent d'une doctrine nouvelle, il désirait davantage se faire un nom par le combat qu'il ne craignait d'y être vaincu, préférant la renommée d'avoir combattu à l'infamie d'avoir perdu la victoire.</s>
            <s corresp="#t1.l01.s44.la.s5">De là, dans la vaine et folle enflure de son cœur, il se flattait en imaginant, et se félicitait somptueusement, d'être David, et Augustin Goliath, qui, sorti pour un combat singulier, aurait souhaité qu'on le tînt à lui seul pour le sort de toute la bataille : « Le traité étant proposé, dit-il, il plut de régler la guerre par un pacte, de sorte que notre affrontement tranchât les combats de tous. »<note type="source">Julien, <title>Ad Florum</title> ou <title>Ad Turbantium</title>, cité par Augustin, <title>Contra Julianum</title>, VI, 18 (manchette) ; localisation à vérifier.</note><note type="trad"><foreign xml:lang="la">Oblato … fœdere</foreign> : ablatif absolu séparé par <foreign xml:lang="la">inquit</foreign> ; l'image est celle du duel convenu entre deux armées (Goliath, 1 Samuel 17, 8-9).</note></s>
            <s corresp="#t1.l01.s44.la.s6">À quoi Augustin répond avec beaucoup de modestie : « Qui t'a promis mon combat singulier ? Où, quand, comment, en présence de qui, sous quels arbitres ? Loin de moi de m'arroger chez les catholiques ce que tu n'as pas honte de t'arroger chez les pélagiens. Je suis un parmi beaucoup, qui réfutons, comme nous le pouvons, vos nouveautés profanes. »<note type="source">Augustin, <title>Contra Julianum</title>, VI, 12, 37 (?).</note></s>
            <s corresp="#t1.l01.s44.la.s7">Mais il s'en prit à Augustin avec tant d'arrogance, il le déchira de tant d'outrages et d'injures, tant dans ces quatre livres que dans huit autres qu'il écrivit ensuite, qu'on eût dit que la rage de tous les pélagiens était vomie par la bouche du seul Julien.<note type="source">Julien, <title>Ad Florum</title>, en huit livres, réfuté par l'<title>Opus imperfectum contra Julianum</title> d'Augustin.</note></s>
          </p>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
